'भारत इनोभेट्स' भारतसँग विश्वव्यापी नवप्रवर्तनको अर्को अध्याय सह-सिर्जना गर्न विश्वलाई निमन्त्रणा: प्रधानमन्त्री मोदी

 विश्वव्यापी भूराजनीति र प्रविधिको परिदृश्यमा द्रुत गतिमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गरिरहेको भारत अब केवल प्रविधिको उपभोक्ता मात्र नभई विश्वलाई समाधान प्रदान गर्ने एक प्रमुख राष्ट्रको रूपमा उदाएको छ। फ्रान्सको निस सहरमा आयोजित 'भारत इनोभेट्स २०२६' को भव्य उद्घाटन गर्दै भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले नवप्रवर्तन, प्रविधि र युवाहरूको आकाङ्क्षाले भारतको रूपान्तरणलाई दोहोर्‍याइरहेको र भविष्यको मार्गचित्र तयार गरिरहेको कुरामा जोड दिएका छन्।

फ्रान्सेली राष्ट्रपति इमानुएल म्याक्रोनसँग संयुक्त रूपमा यस ऐतिहासिक सम्मेलनको उद्घाटन गर्दै प्रधानमन्त्री मोदीले भारत र फ्रान्सबीचको सम्बन्ध केवल व्यापार र रणनीतिक स्वार्थमा मात्र सीमित नभई एक 'साझा दृष्टिकोण' बाट निर्देशित रहेको कुरा स्पष्ट पारे। 

कमाण्ड र प्रारम्भिक कार्यान्वयन: भारत-फ्रान्स कूटनीतिको नयाँ अध्याय
प्रधानमन्त्री मोदीले आफ्नो सम्बोधनमा भने, "विश्वभरका विभिन्न देशहरूले एक अर्कासँग व्यापार गर्छन् र रणनीतिक साझेदारी पनि कायम गर्छन्। तर, थोरै मात्र यस्ता सम्बन्धहरू हुन्छन् जुन साझा स्वार्थका अतिरिक्त साझा दृष्टिकोणबाट सञ्चालित हुन्छन्। भारत-फ्रान्स सम्बन्ध यसैको एक उत्कृष्ट उदाहरण हो।" उनले यस सम्बन्धमा 'सम्पर्क र दृढ विश्वास', 'नवप्रवर्तन र प्रेरणा', तथा 'साझा मूल्य र साझा दृष्टिकोण' अन्तर्निहित रहेको कुरामा जोड दिए।

विगतका केही वर्षहरूमा दुई देशले यसै बलियो जगमा टेकेर नयाँ पहलहरू सुरु गरेका छन्। 'अन्तर्राष्ट्रिय सौर्य गठबन्धन' देखि लिएर कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) सम्बन्धी संवाद र सुरक्षादेखि दिगोपनसम्मको साझेदारीले दुई राष्ट्रले मानवतासम्बन्धी चुनौतीहरूको समाधान खोज्न कसरी सँगै काम गरिरहेका छन् भन्ने कुरा प्रमाणित गर्दछ। यसै वर्षको फेब्रुअरीमा सुरु भएको 'भारत-फ्रान्स नवप्रवर्तन वर्ष' को निरन्तरताको रूपमा 'भारत इनोभेट्स २०२६' को सुरुवात गरिएको हो।

सर्वव्यापी भूराजनीतिक र प्राविधिक दृष्टिकोण
एक दशक अघिसम्म विश्वले भारतलाई मुख्यतया 'प्रविधि अङ्गीकारकर्ता' को रूपमा हेर्ने गर्दथ्यो। तर, आज भारत द्रुत रूपमा 'प्रविधि प्रदायक'को रूपमा उदाएको छ। भारतमा भइरहेका 'डिजिटल पब्लिक इन्फ्रास्ट्रक्चर' (डीपीआई), 'युनिफाइड पेमेन्ट्स इन्टरफेस' (यूपीआई), र आधार जस्ता क्रान्तिकारी परिवर्तनहरूले विश्वलाई नै चकित पारेका छन्।

प्रधानमन्त्री मोदीले फ्रान्सको भूमिबाट भारतको यही सर्वव्यापी उडानको वर्णन गर्दै भने, "आज यहाँ यति धेरै युवा उद्यमीहरू भेला हुनुभएको छ। उहाँहरूको उपस्थितिमा तपाईँले भारतको एक झलक देख्न सक्नुहुन्छ—आत्मविश्वास र जीवन्त ऊर्जाले भरिपूर्ण भारत। यो नयाँ भारत हो, जुन समाधानको उपभोक्ता मात्र होइन, तर योगदानकर्ता हो।"

भारतबाट उत्पन्न हुने नवप्रवर्तन र समाधानहरूले मानवताको ठूलो हिस्सालाई लाभान्वित गर्ने क्षमता राख्दछन्। 'भारत इनोभेट्स' ले यही दृष्टिकोणलाई साझा गर्दै विश्वलाई भारतसँग मिलेर विश्वव्यापी नवप्रवर्तनको अर्को अध्याय सह-निर्माण गर्न खुला निमन्त्रणा दिएको छ।

अदृश्य शक्ति र 'डिप टेक' इकोसिस्टम
यस सम्मेलनले उन्नत कम्प्युटिङ , सेमिकन्डक्टर , अन्तरिक्ष प्रविधि , बायोटेक्नोलोजी , ऊर्जा, स्वास्थ्य सेवा र उत्पादन जस्ता १३ वटा प्रमुख रणनीतिक क्षेत्रहरूलाई समेटेको छ। बाहिरबाट हेर्दा सामान्य लागे पनि यी क्षेत्रहरूमा भारतीय युवाहरूले 'घोस्ट मोड' मा रहेर क्रान्तिकारी काम गरिरहेका छन्।

प्रधानमन्त्री मोदीले भारतमा भइरहेको यो मौन क्रान्तिको उदाहरण दिँदै भने, "यहाँ, कोही ग्रामीण भारतको जीवनलाई कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) मार्फत रूपान्तरण गर्न काम गरिरहेका छन्, भने कोही किसानहरूलाई सहयोग गर्न भू-उपग्रह प्रविधिको प्रयोग गरिरहेका छन्। भारतले ठूलो आकार र तीव्र गतिमा नवप्रवर्तन गरिरहेको छ। भारतले दिगो भविष्यका लागि नवप्रवर्तन गर्छ र सम्पूर्ण विश्वका लागि नवप्रवर्तन गर्छ।" एक्काइसौँ शताब्दीमा भारतले सूचना क्रान्तिद्वारा सञ्चालित स्टार्टअप क्रान्तिको माध्यमबाट मानवताका जटिल चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गरिरहेको छ।

अब्जर्भ, ओरिएन्ट, डिसाइड, एक्ट रणनीतिक चपलता

• १. अब्जर्भ : भारतले विश्वव्यापी बजारलाई गहिरो रूपमा अवलोकन गर्‍यो र युरोपसँग प्रशस्त पुँजी रहेको तर युवा प्रतिभा र प्राविधिक जनशक्तिको कमी रहेको तथ्य पहिचान गर्‍यो।
• २. ओरिएन्ट : त्यसपछि भारतले आफ्नो जनसाङ्ख्यिक लाभांश र प्राविधिक उच्च शिक्षा प्रणालीलाई युरोपेली आवश्यकतासँग मिलाउने नीति लियो।
• ३. डिसाइड : दुवै देशले 'भारत इनोभेट्स' जस्तो उच्च-प्रभावकारी मञ्च स्थापना गर्ने निर्णय गरे।
• ४. एक्ट : फ्रान्सेली राष्ट्रपति म्याक्रोन र प्रधानमन्त्री मोदीले यस मञ्चमार्फत भारतीय प्रतिभा र युरोपेली पुँजीबीच प्रत्यक्ष पुल निर्माण गर्ने कार्यलाई कार्यान्वयनमा ल्याए।

यस रणनीतिक कार्यान्वयनलाई सङ्केत गर्दै प्रधानमन्त्री मोदीले भने, "आफ्नो भारत भ्रमणको क्रममा राष्ट्रपति म्याक्रोनले भन्नुभएको थियो कि यस शताब्दीका चुनौतीहरूको समाधानका लागि भारत र फ्रान्सले सँगै अघि बढ्नुपर्छ। आज म गर्वका साथ भन्न सक्छु कि यो पहल त्यस दिशातर्फको एक महत्त्वपूर्ण कदम हो। 'भारत इनोभेट्स' को यो मञ्च भारतीय प्रतिभा र युरोपेली पुँजीबीचको पुल बनिरहेको छ।"

उच्चतम स्तरको विश्लेषण (प्राचीन ज्ञानदेखि भविष्यको प्रविधिसम्म)
कुनै पनि प्रणाली वा रणनीतिको सबैभन्दा उच्चतम, गहिरो र परिपक्व अवस्थालाई जनाउँछ। यस सम्मेलनमा प्रधानमन्त्री मोदीले भारतको नवप्रवर्तन क्षमतालाई केवल आजको स्टार्टअपसँग मात्र नजोडी हजारौँ वर्ष पुरानो प्राचीन ज्ञान र 'डिएनए' सँग जोडेर दार्शनिक र ऐतिहासिक विश्लेषण प्रस्तुत गरे।

अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ताहरू, उद्योगका नेताहरू र स्टार्टअप संस्थापकहरूको भेलालाई सम्बोधन गर्दै प्रधानमन्त्रीले भारतको द्रुत प्राविधिक विकासलाई यसको प्राचीन सम्पदाको ऐतिहासिक विस्तारको रूपमा व्याख्या गरे। आधुनिक स्टार्टअप इकोसिस्टमलाई भारतको अतीतसँग जोड्दै उनले भने, "नवप्रवर्तन भारतको डिएनएमा गहिरोसँग जरा गाडेर बसेको छ। हजारौँ वर्षदेखि भारतले आफ्ना उपलब्धिहरू र ज्ञानद्वारा विश्वलाई मार्गदर्शन गर्दै आएको छ। गणितदेखि खगोल शास्त्रसम्म र चिकित्सादेखि योगसम्म, भारतको योगदान सम्पूर्ण मानवताको लागि आधारभूत रहेको छ। आज हामी यसै समृद्ध सम्पदामाथि निर्माण गर्दै, यसलाई नयाँ दिशा र गति दिइरहेका छौँ।"

यसै उच्चतम वैचारिक धरातलमा उभिएर भारतले आज 'सबैका लागि कृत्रिम बौद्धिकता' (एआई फर अल) को वकालत गरिरहेको छ। प्रविधि केवल नाफा कमाउने साधन मात्र नभई मानव कल्याण र समावेशी विकासको माध्यम हुनुपर्छ भन्ने भारतको अडान छ। "आज भारतको सर्वोच्च प्राथमिकता भनेको मानवताको सेवा गर्ने प्रविधि हो—मानिसलाई केन्द्रमा राखेर गरिने नवप्रवर्तन। हाम्रो एआई दृष्टिकोण 'सबैका लागि एआई' को अवधारणामा निर्मित छ, जुन प्रत्येक व्यक्तिको कल्याण र खुसीप्रति समर्पित छ," प्रधानमन्त्री मोदीले स्पष्ट पारे।

मूर्त परिणाम, तथ्याङ्क र प्रतिफलहरू

• जुन १४ देखि १६ सम्म चल्ने यस तीन दिने सम्मेलनमा निम्न 'आर्टिफ्याक्ट्स' हरू समावेश छन्:
• १२० भारतीय 'डिप टेक' नव प्रवर्तक र स्टार्टअपहरू: जसले विश्वव्यापी बजारलाई प्रभाव पार्ने उच्च क्षमता राख्दछन्।
• १५ भन्दा बढी प्रमुख उच्च शिक्षा संस्थाहरू : जसमा भारतका प्रतिष्ठित 'आईआईटी' र अन्य अनुसन्धान संस्थाहरू संलग्न छन्।
• ५०० भन्दा बढी विश्वव्यापी लगानीकर्ताहरू: जसमा प्रमुख कर्पोरेट घरानाहरू, भेन्चर क्यापिटल फर्महरू, ग्लोबल सीईओहरू र उद्योगका शीर्ष नेताहरू सामेल छन्।

यस मञ्चबाट 'डिप टेक' मा सहकार्यको ढाँचा सुदृढ गर्ने, अनुसन्धान र विकासलाई बढवा दिने, स्टार्टअपहरूको स्तर वृद्धि गर्ने र सीमा पार लगानी सहजीकरण गर्ने जस्ता कैयौँ महत्त्वपूर्ण घोषणाहरू र सम्झौताहरू हुने अपेक्षा गरिएको छ। कूटनीतिक पर्यवेक्षकहरूका अनुसार, यो सम्मेलन प्रमुख विश्वव्यापी शिखर सम्मेलनहरू जत्तिकै चर्चित नभए पनि, यसले भारतलाई आफ्नो 'डिप टेक' क्षमताहरू विश्वव्यापी दर्शकहरूसामु प्रदर्शन गर्न, अन्तर्राष्ट्रिय कोष आकर्षित गर्न र उदीयमान प्रविधिहरूमा महत्त्वपूर्ण साझेदारी सुरक्षित गर्न एक 'लन्च प्याड' को रूपमा काम गर्नेछ।

भविष्यको विश्वव्यापी सञ्जाल र बहुपक्षीय कूटनीति 
'भारत इनोभेट्स २०२६' ले प्रधानमन्त्री मोदीको युरोप भ्रमणको सुरुवातलाई सङ्केत गरेको छ। निसको यस महत्त्वपूर्ण संलग्नतापछि, प्रधानमन्त्री स्लोभाकियाको भ्रमणमा निस्कने छन् र त्यसपछि पुनः फ्रान्सको एभियन र पेरिस फर्किने छन्। जुन १६ देखि १८ सम्म उनले बहुपक्षीय कूटनीतिलाई अझ गहिरो बनाउने उद्देश्यले जी-७ शिखर सम्मेलनमा अन्य विश्व नेताहरूसँगै उच्चस्तरीय छलफलहरूमा भाग लिने छन्।

विश्व अर्थतन्त्रको नेतृत्व गरिरहेका जी-७ राष्ट्रहरूको भेलामा भारतको उपस्थिति र फ्रान्ससँगको यो प्रविधि-साझेदारीले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ— एक्काइसौँ शताब्दीको भूराजनीति अब परम्परागत सैन्य गठबन्धनबाट माथि उठेर प्रविधि, 'सप्लाई चेन' को सुरक्षा, सेमिकन्डक्टर कूटनीति र कृत्रिम बौद्धिकताको सुशासनतर्फ मोडिएको छ।

अन्ततः, परम्परागत र लेनदेनमा आधारित कूटनीति (जहाँ व्यापार कोटा र ट्यारिफ वार्ताहरू मात्र हुन्थे) बाट माथि उठेर भारत र फ्रान्सले 'रणनीतिक स्वायत्तता', पारस्परिक सम्मान र "विश्वव्यापी भलाइको लागि शक्ति" को रूपमा कार्य गर्ने इच्छाशक्ति देखाएका छन्। 'भारत इनोभेट्स २०२६' केवल एउटा कार्यक्रम मात्र होइन, यो भारतले आफ्नो गौरवशाली विगतलाई प्रविधिको पखेटा दिएर उज्ज्वल भविष्यतर्फ गरिरहेको विश्वव्यापी उडानको प्रत्यक्ष प्रमाण हो।