युद्धको हतियार बन्दै भोकमरी, बढ्दै छ ‘खाद्यसम्बन्धी हिंसा’

 पछिल्लो समय भोकमरीलाई युद्धको हतियारका रूपमा प्रयोग गर्न थालिएको नयाँ अध्ययनले देखाएको छ । पछिल्ला आठ वर्षमा ‘खाद्यसम्बन्धी हिंसा’ का २० हजारभन्दा बढी घटनाहरूको रेकर्ड गरिएको अध्ययनकर्ता ‘इनसेक्युरीटी इनसाइट’ले उल्लेख गरेको छ । 

यी आक्रमणहरूमा परिवारले दैनिक खाद्यान्न खरिद गर्ने १ हजार २६१ वटा बजारमाथिका आक्रमण तथा खाद्य वितरण प्रणालीलाई लक्षित गरिएका ८६३ घटना समावेश छन्, जसमा कामदारहरू समेत मारिएका थिए ।

अध्ययनले सन् २०१८ मा संयुक्त राष्ट्रसंघको प्रस्ताव २४१७ ले सर्वसम्मत रूपमा नागरिकलाई योजनाबद्ध रूपमा भोकमरीमा पार्ने कार्यको निन्दा गरेयताको अवधिलाई समेटेको छ । यसले गाजा, सुडान, लेबनान र हाइटी लगायतका स्थानहरूमा खाद्य आपूर्तिलाई नियमित रूपमा निशाना बनाइँदै भोकमरीलाई हतियारका रूपमा प्रयोग गरिएको देखाएको छ ।

तथ्यांकअनुसार सन् २०१८ यता १५ देशमा खाद्य आपूर्तिलाई जानाजानी निशाना बनाइएका २१ हजार ४०३ घटना फेला परेका छन् । त्यही वर्ष संयुक्त राष्ट्रसंघ सुरक्षा परिषदले युद्धको रणनीतिको रूपमा मानवीय सहायता रोक्नुलाई अवैध ठहर गर्दै प्रस्ताव पारित गरेको थियो ।

अनुसन्धानकर्ताहरूले कृषियोग्य जमिनमाथि १ हजार ९०९ वटा सैन्य आक्रमण तथा बालीका लागि अत्यावश्यक पानी पूर्वाधारमाथि ५६३ वटा आक्रमण भएको पत्ता लगाएका छन् । यसले ४२ भन्दा बढी देश तथा भूभागको खाद्य सुरक्षामा असर पारेको छ ।

सबैभन्दा धेरै घटना रेकर्ड भएको क्षेत्र अधीनस्थ प्यालेस्टिनी भूभाग हो, जहाँ ९ हजार १३ आक्रमण भएका छन् । त्यसपछि यमनमा १ हजार ८६३ र सुडानमा १ हजार ६०५ आक्रमणमा खाद्य प्रणालीलाई निशाना बनाइएको थियो । सुडानमा पछिल्लो आक्रमणमध्ये एक मंगलबार भएको थियो, जब एउटा ड्रोनले भिडभाडयुक्त बजारमा प्रहार गर्दा २८ जनाको मृत्यु भयो ।

प्रत्यक्षदर्शीहरूका अनुसार पश्चिम कोर्डोफानको घुबैश सहरको मुख्य बजार नागरिकले भरिएको अवस्थामा सेनाले जानाजानी निशाना बनाएको जस्तो देखिएको थियो ।

खाद्य आपूर्तिमाथि बारम्बार आक्रमण भएका अन्य देशमा सिरिया पनि पर्छ, जहाँ १ हजार ५३८ वटा घटना रेकर्ड भएका छन् । तीमध्ये धेरैजसो आक्रमण असदको सत्ता पतन हुनुअघि सरकारी वा रुसी सैन्य बलसँग सम्बन्धित मानिएका छन् । 

त्यस्तै, पश्चिम अफ्रिकी देश मालीमा सत्तारूढ सैनिक शासनले आफ्नो नियन्त्रण कायम राख्न संघर्ष गरिरहँदा १ हजार ४१५ आक्रमण रेकर्ड गरिएका छन् ।

सोमबार संयुक्त राष्ट्रसंघको उक्त प्रस्तावको वार्षिकोत्सवसँगै सार्वजनिक हुने यो अनुसन्धानले बजार, खेतीयोग्य जमिन र खाद्य वितरण प्रणालीमाथि आक्रमणमा ‘उल्लेखनीय वृद्धि’ भएको जनाएको छ ।

‘एक्सन एगेन्स्ट हंगर’की द्वन्द्व तथा भोकमरी अनुगमन प्रमुख जुलिया कोन्तोले भनिन्, ‘गाजा र सुडानको भोकमरीले पछिल्ला दुई वर्षमा विश्वव्यापी समाचार शीर्षक बनाएको छ, तर द्वन्द्वका कारण हुने अधिकांश भोकमरी कहिल्यै चर्चामा आउँदैनन् । समुदायहरू बाँच्न आश्रित प्रणालीमाथि निरन्तर आक्रमण भइरहेका छन् । पशुधन लुटिन्छ, बजार बम हानिन्छ, राहत सामग्री बोकेका लरीहरू रोकिन्छन् ।’

अनुसन्धानकर्ताहरूले खाद्यान्न प्राप्त गर्ने प्रयास गरिरहेका नागरिकहरूलाई पनि बारम्बार निशाना बनाइएको प्रमाण फेला पारेका छन् । अक्टोबर २०२३ देखि सन् २०२५ को अन्त्यसम्म राहत सामग्री प्राप्त गर्न खोज्दा १०,३०० भन्दा बढी मानिस मारिएका वा घाइते भएका छन् ।

क्रिस्टिना विल्लेले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई संयुक्त राष्ट्रसंघको प्रस्ताव कार्यान्वयन गर्न आग्रह गर्दै ‘उल्लंघनविरुद्ध कदम चाल्ने’ जिम्मेवारी रहेको बताइन् । उनले भनिन्, ‘प्रस्ताव २४१७ असफल भएको होइन, सदस्य राष्ट्रहरू त्यसलाई कार्यान्वयन गर्न र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले विरोध गर्ने दाबी गरेका यिनै कार्य रोक्न आवश्यक राजनीतिक इच्छाशक्ति देखाउन असफल भएका हुन् ।’

विल्लेका अनुसार भोकमरीलाई हतियार बनाउँदा महिलाहरू असमान रूपमा बढी प्रभावित भएका छन् । ‘विशेषगरी महिलाहरू अत्यन्त कठिन निर्णय लिन बाध्य हुन्छन् । खाद्यान्नमा अनिश्चित पहुँचका कारण उनीहरूले लामो दूरी तय गर्नुपर्छ, जसले अस्थिर परिस्थितिमा उनीहरूको सुरक्षामाथि थप जोखिम बढाउँछ,’ उनको भनाइ छ । 

उनले थपिन्, ‘पहिले परिवारको हेरचाह गर्ने भूमिकामा रहेका महिलाहरू अहिले परिवार पाल्ने मुख्य जिम्मेवार बन्न बाध्य भएका छन् । धेरैजसो अवस्थामा आफ्नै खाना घटाएर परिवारका सदस्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । पर्याप्त खाना नपाउँदा बालबालिकाहरू खेल्न, सिक्न वा हुर्किन सक्दैनन् र त्यसको असर जीवनभर रहन्छ ।’

युद्ध अहिले पनि भोकमरीको मुख्य कारण बनेको छ, जसका कारण गम्भीर भोकमरी सामना गरिरहेका मानिसमध्ये आधाभन्दा बढी प्रभावित छन् ।

गत महिना संयुक्त राष्ट्रसंघअन्तर्गतका निकायहरूले विश्वव्यापी भोकमरीको ठुलो हिस्सा द्वन्द्वग्रस्त केही सीमित देशहरूमा केन्द्रित हुँदै गएको उल्लेख गरेको थियो । तीव्र खाद्य असुरक्षाको सामना गरिरहेका दुई तिहाइ मानिस केवल १० देशभित्र केन्द्रित छन् ।